Rheoliadau Awdurdodau Lleol (Trefniadau Amgen) (Cymru) 2001

Nodyn Esboniadol

(Nid yw'r nodyn hwn yn rhan o'r Rheoliadau)

Mae Rhan II o Ddeddf Llywodraeth Leol 2000 (Deddf 2000) yn darparu i Gynulliad Cenedlaethol Cymru bennu pa awdurdodau lleol a gaiff weithredu “trefniadau amgen” (h.y. trefniadau ar gyfer cyflawni swyddogaethau'r awdurdod nad ydynt yn golygu creu a gweithredu gweithrediaeth i'r awdurdod) (adran 31(1)(b)) a pha ffurf y dylai'r trefniadau hynny ei chymryd (adran 32(1)).

Mae'r Rheoliadau hyn yn caniatáu i bob cyngor sir a phob cyngor bwrdeistref sirol yng Nghymru weithredu trefniadau amgen, ar yr amod bod y trefniadau hynny ar y ffurf y mae'r Rheoliadau hyn yn gofyn amdani.

Mae rheoliad 4 yn pennu'r pwyllgorau y mae'n rhaid eu sefydlu pan fydd awdurdod yn gweithredu trefniadau amgen, sef Bwrdd, prif bwyllgor craffu ac unrhyw bwyllgorau craffu eraill y penderfynir arnynt gan y cyngor (sef o leiaf dri a hyd at wyth yn ychwanegol at y prif bwyllgor craffu). Mae gan yr awdurdodau ddisgresiwn a ddylid sefydlu pwyllgor cynllunio, pwyllgor trwyddedu, pwyllgorau ardal a phwyllgorau archwilio.

O dan drefniadau amgen, mae pwyllgorau ac is-bwyllgorau yn dod o dan ofynion Rhan VA o Ddeddf Llywodraeth Leol 1972 (Deddf 1972) ac mae'n ofynnol cydymffurfio ag adran 15 o Ddeddf Llywodraeth Leol a Thai 1989 (dyletswydd i ddyrannu seddi i grwpiau gwleidyddol) (rheoliad 5). Hefyd, rhaid i'r awdurdodau ddyrannu cadeiryddiaethau pwyllgorau (cyn belled ag y bo'n ymarferol) i adlewyrchu'r grwpiau gwleidyddol mewn awdurdod lleol (rheoliad 5(3)).

Mae'r pwyllgorau a sefydlir at ddibenion trefniadau amgen (ac eithrio pwyllgorau ardal a sefydlir o dan reoliad 4) i gynnwys hyd at ddeg aelod neu ugain y cant o aelodau'r awdurdod (p'un bynnag yw'r mwyaf) (rheoliad 5(2)). Wrth gyfrifo'r ganran hon dylai'r rhifau gael eu talgrynnu i fyny os nad ydynt yn rhifau cyfan.

Rhaid i bwyllgorau cynllunio, trwyddedu neu ardal sy'n ymdrin â materion a bennir yn Rhan A o Atodlen 1 (cynllunio gwlad a thref a rheoli datblygu) gael o leiaf wyth aelod (rheoliad 5(4)).

Os cânt eu sefydlu, rhaid i bwyllgorau ardal gyda'i gilydd ymdrin â'r cyfan o ardal yr awdurdod lleol. Rhaid cael o leiaf dri ohonynt a bydd gan bob aelod o'r awdurdod hawl i eistedd ar un pwyllgor ardal (rheoliad 5(5)).

Caiff Bwrdd awdurdod lleol gynnwys cadeirydd pwyllgor cynllunio'r awdurdod (os oes pwyllgor o'r fath wedi'i sefydlu) a chadeiryddion unrhyw bwyllgorau ardal sydd gan yr awdurdod (os oes pwyllgorau o'r fath wedi'u sefydlu).

Pan fydd awdurdod lleol yn sefydlu pwyllgor archwilio caiff ddirprwyo i'r pwyllgor hwnnw ar yr amod nad oes unrhyw ddeddfiad arall yn ei wahardd. Ni all pwyllgorau archwilio gynnwys aelodau o'r Bwrdd ond fe gânt gynnwys aelodau nad ydynt yn aelodau o'r awdurdod. Nid oes gan y personau hynny hawl i bleidleisio. Rhaid i Gadeirydd pwyllgor archwilio berthyn i grwp gwleidyddol gwahanol i'r un y mae Cadeirydd y Bwrdd yn perthyn iddo (ac eithrio lle nad oes ond un grwp gwleidyddol ) a rhaid iddo fod yn aelod o'r awdurdod. Caiff pwyllgorau archwilio benodi is-bwyllgorau.

Mae rheoliad 6 yn nodi'r gofynion mewn perthynas â phrif bwyllgorau craffu a phwyllgorau craffu eraill. Rhaid i brif bwyllgor craffu beidio â chynnwys aelodau o'r Bwrdd ac mae ei gadeirydd i ddod o grwp gwleidyddol sy'n wahanol i grwp cadeirydd y Bwrdd (rheoliad 6(1)). Caiff pwyllgorau craffu (heblaw prif bwyllgor craffu) gynnwys hyd at dri o aelodau'r Bwrdd ond rhaid i aelodau nad ydynt yn aelodau o'r Bwrdd ffurfio mwyafrif aelodaeth y pwyllgorau hyn. Ni chaiff aelodau'r Bwrdd gadeirio pwyllgorau craffu (rheoliad 6(2)).

Nodir y pwerau hynny sydd i'w dirprwyo i bwyllgorau craffu gan yr awdurdodau lleol yn rheoliad 6(3). Mae'r un pwerau i gael eu dirprwyo i brif bwyllgorau craffu ag i bwyllgorau craffu eraill ond cyfyngir arfer y pwerau hynny i swyddogaethau Bwrdd awdurdod (rheoliad 6(4)).

Rhaid i awdurdod lleol sy'n gweithredu trefniadau amgen ddarparu mecanwaith i alluogi prif bwyllgor craffu a phwyllgor craffu i gyfeirio penderfyniadau neu benderfyniadau arfaethedig gan y Bwrdd (sy'n ymwneud â swyddogaethau'r prif bwyllgor craffu neu bwyllgor craffu) at y Cyngor llawn i'w hystyried (rheoliad 6(9)).

Caiff prif bwyllgorau craffu a phwyllgorau craffu gynnwys aelodau nad ydynt yn aelodau o'r awdurdod, ond ni all yr aelodau hyn gael hawliau pleidleisio (rheoliad 6(10)) ac nid oes ganddynt hawl i gadeirio pwyllgorau o'r fath.

Os nad yw swyddogaeth yr awdurdod lleol o gynnal adolygiadau'r gwerth gorau (adran 5 o Ddeddf Llywodraeth Leol 1999) yn gyfrifoldeb i'r Bwrdd, gall yr adolygiadau hynny gael eu cynnal gan brif bwyllgor craffu neu gan unrhyw bwyllgor craffu.

Mae rheoliad 6 hefyd yn nodi'r gofynion mewn perthynas â hawliau aelodau o brif bwyllgorau craffu a phwyllgorau craffu i godi materion sy'n berthnasol i swyddogaethau pwyllgorau o'r fath a'r hyn y gall y pwyllgorau hynny ei wneud yn nhermau presenoldeb aelodau nad ydynt yn aelodau o'r pwyllgor yn eu cyfarfodydd.

Mae rheoliad 7 yn pennu bod rhaid i awdurdod ddirprwyo i Fwrdd, o dan gyfyngiadau penodol.

Mae rheoliadau 8, 9, 10 ac 11, drwy gyfeirio at yr Atodlenni i'r Rheoliadau, yn nodi'r cyfyngiadau ar ba swyddogaethau a all gael eu harfer gan Fwrdd awdurdod lleol. Yn Atodlen 1 rhestrir y swyddogaethau hynny na all gael eu harfer gan y Bwrdd ac yn Atodlen 2 rhestrir y swyddogaethau hynny a all fod yn gyfrifoldeb i Fwrdd awdurdod os bydd yr awdurdod yn penderfynu felly. Mae Rheoliad 10, drwy gyfeirio at Atodlen 3, yn nodi'r camau na allant fod yn gyfrifoldeb i Fwrdd awdurdod yn unig. Yn ôl rheoliad 11, nid yw'r swyddogaethau hynny a restrir yn Atodlen 4, a fyddai'n gyfrifoldeb i Fwrdd heblaw am reoliad 11, i fod yn gyfrifoldeb i'r Bwrdd o dan yr amgylchiadau a nodir yng ngholofn (2) o'r Atodlen honno.

Caiff Bwrdd gyfarwyddo bod unrhyw benderfyniad sydd i'w wneud gan bwyllgor cynllunio, pwyllgor trwyddedu neu bwyllgor ardal mewn perthynas â chynllunio gwlad a thref a rheoli datblygu (rheoliad 12 a Rhan A o Atodlen 1) i gael ei gymryd gan yr awdurdod.

Mae rheoliad 13 yn caniatáu i awdurdod lleol, neu i Fwrdd yr awdurdod, wneud y trefniadau o dan adran 101(5) o Ddeddf 1972, yn ddarostyngedig i ddarpariaethau rheoliad 19 sy'n ei gwneud yn ofynnol i'r trefniadau hyn gael eu gwneud gyda Bwrdd awdurdod lleol arall neu awdurdod lleol arall. Mae'r rheoliad hefyd yn cynnwys darpariaethau penodol ynghylch cyflawni swyddogaethau gan gyd-bwyllgor o dan amgylchiadau o'r fath, gan gynnwys, yn rheoliad 19(8), yr angen i gydymffurfio â Rhan VA o Ddeddf 1972 (cyfle i fynd i gyfarfodydd ac i weld dogfennau), mewn perthynas â chyd-bwyllgorau.

Yn ychwanegol at gyflawni swyddogaethau drwy'r Bwrdd cyfan, caiff Bwrdd awdurdod lleol gyflawni ei swyddogaethau drwy un aelod o'r Bwrdd, drwy bwyllgor o'r Bwrdd neu drwy un o swyddogion yr awdurdod (rheoliad 13(b)).

Mae rheoliadau 15 ac 16 yn darparu i swyddogaethau awdurdod lleol gael eu cyflawni gan awdurdod lleol arall neu gan Fwrdd arall o dan amgylchiadau penodedig. Os oes trefniadau mewn grym, yn unol â rheoliadau 15 ac 16, i unrhyw un o swyddogaethau Bwrdd gael ei chyflawni gan Fwrdd awdurdod lleol arall, mae'r swyddogaethau sydd i fod yn destun y trefniant hwnnw i gael eu trin fel pe baent yn swyddogaethau i'r awdurdod arall at ddibenion Deddf 2000 (rheoliad 17).

Pan fydd awdurdod lleol yn arfer swyddogaethau o dan drefniant o dan reoliad 15 (lle mae'r swyddogaethau yn swyddogaethau i Fwrdd awdurdod arall) caiff yr awdurdod sy'n arfer y swyddogaethau gyflawni'r swyddogaethau hynny drwy bwyllgor, is-bwyllgor neu swyddog (rheoliad 18).