Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025

RHAN 1 HYBU A HWYLUSO DEFNYDD O’R GYMRAEG

1 Targedau strategaeth y Gymraeg: o leiaf miliwn o siaradwyr a chynnydd mewn defnydd

(1) Rhaid i’r strategaeth ar hybu a hwyluso defnydd o’r Gymraeg a fabwysiedir gan Weinidogion Cymru yn unol ag adran 78 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 (p. 32) (“strategaeth y Gymraeg”)—

(a) cynnwys y targed o gynyddu nifer y siaradwyr Cymraeg sydd yng Nghymru i‍ 1 miliwn, o leiaf, erbyn 2050;

(b) pennu targedau ar gyfer cynyddu’r defnydd o’r Gymraeg yng Nghymru, gan gynnwys—

(i) defnydd yn y gweithle;

(ii) defnydd yn gymdeithasol;

(c) pennu targedau ar gyfe‍r addysgu’r Gymraeg ac addysg drwy gyfrwng y Gymraeg, gan gynnwys mewn perthynas ag—

(i) cynyddu nifer y disgyblion o oedran ysgol gorfodol sy’n cael addysg mewn ysgolion categori “Prif Iaith – Cymraeg”;

(ii) cynyddu nifer yr ysgolion categori “Prif Iaith - Cymraeg”;

(iii) cynyddu swm yr addysg Gymraeg a ddarperir mewn ysgolion categori “Dwy Iaith” a chategori “Prif Iaith – Saesneg, rhannol Gymraeg”;

(d) pennu targedau ar gyfer cynyddu nifer y bobl sy’n dysgu Cymraeg;

(e) cynnwys y camau y mae Gweinidogion Cymru yn bwriadu eu cymryd i annog trosglwyddo’r Gymraeg—

(i) yn y cartref,

(ii) rhwng y cenedlaethau, a

(iii) yn y gymuned;

(f) cynnwys y camau y mae Gweinidogion Cymru yn bwriadu eu cymryd i annog cynnydd mewn defnydd digidol o’r Gymraeg;

(g) pennu meini prawf i fesur y cynnydd sy’n angenrheidiol i gyflawni’r targedau.

(2) Caiff Gweinidogion Cymru, drwy reoliadau, ddiwygio is-adran (1)(c) er mwyn diwygio’r targedau y mae’n ofynnol i’r strategaeth eu pennu, ychwanegu targedau neu eu dileu.

(3) Wrth nodi eu cynigion ar gyfer hybu’r Gymraeg a hwyluso’r defnydd ohoni yn strategaeth y Gymraeg yn unol ag adran 78 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, rhaid i Weinidogion Cymru ystyried y targedau y cyfeirir atynt yn is-adran (1)(a) i‍ (d).

(4) Rhaid i’r cynllun a gyhoeddir gan Weinidogion Cymru o dan adran 78(9) o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 gynnwys disgrifiad o’r camau y mae Gweinidogion Cymru yn bwriadu eu cymryd er mwyn cyfrannu at gyflawni’r targedau y cyfeirir atynt yn is-adran (1)(a) a (b) (a gweler Rhan 4 mewn cysylltiad â’r targedau y cyfeirir atynt yn is-adran (1)(c) a (d)).

(5) Yn adran 78 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006—

(a) yn is-adran (1), yn lle “(“the Welsh language strategy”)”, mewnosoder “to be known as “the Welsh language strategy” or “strategaeth y Gymraeg””;

(b) ar ôl is-adran (1), mewnosoder—

“(1A) See Part 1 of the Welsh Language and Education (Wales) Act 2025 (asc []) (referred to in Welsh as Deddf y Gymraeg ac Addysg (Cymru) 2025 (dsc [])) for further requirements relating to the Welsh language strategy.”;

(c) yn is-adran (5), yn lle “consult such” rhodder “consult the Welsh Language Commissioner and such other”;

(d) ar ôl is-adran (10) mewnosoder—

“(11) In subsection (5), the reference to the “Welsh Language Commissioner means the commissioner appointed under section 2 of the Welsh Language (Wales) Measure 2011 (nawm 1) (referred to in Welsh as Mesur y Gymraeg (Cymru) 2011 (mccc 1)).”

(6) Yn‍ y Rhan hon—

(a) ystyr “addysg Gymraeg” yw—

(i) addysgu’r Gymraeg, a

(ii) addysg a hyfforddiant drwy gyfrwng y Gymraeg,

mewn ysgol a gynhelir, yn ystod sesiynau ysgol, i ddisgyblion o oedran ysgol gorfodol;

(b) mae cyfeiriadau at gategorïau ysgol “Prif Iaith - Cymraeg”, “Dwy Iaith” a “Prif Iaith – Saesneg, rhannol Gymraeg” i’w darllen yn unol â Rhan 3.

2 Adrodd ar y targedau yn strategaeth y Gymraeg

(1) O leiaf unwaith pob 5 mlynedd, rhaid i Weinidogion Cymru gynnwys yn yr adroddiad a gyhoeddir o dan adran 78(8) o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006, ddadansoddiad o sefyllfa’r Gymraeg yng Nghymru gan gynnwys—

(a) asesiad o nifer‍, a chyfrifiad o ganran, y siaradwyr Cymraeg sydd yn ardal pob awdurdod lleol, gan gynnwys drwy gyfeiriad at eu hoedran;

(b) asesiad o nifer y disgyblion o oedran ysgol gorfodol yn ardal pob awdurdod lleol sy’n cael addysg mewn ysgolion categori “Prif Iaith – Cymraeg”, a chyfrifiad o’r nifer hwnnw fel canran o’r disgyblion o oedran ysgol gorfodol sy’n cael addysg mewn ysgolion a gynhelir yn yr ardal;

(c) mewn perthynas ag ysgolion arbennig cymunedol—

(i) asesiad o nifer y disgyblion o oedran ysgol gorfodol yn ardal pob awdurdod lleol sy’n cael addysg mewn ysgolion arbennig cymunedol sy’n darparu swm o addysg Gymraeg sy’n cyfateb i’r swm o addysg Gymraeg a ddarperir gan ysgolion categori “Prif Iaith – Cymraeg”, a

(ii) cyfrifiad o’r nifer hwnnw fel canran o’r disgyblion o oedran ysgol gorfodol sy’n cael addysg mewn ysgolion arbennig cymunedol yn yr ardal;

(d) asesiad o’r defnydd o’r Gymraeg yng Nghymru;

(e) asesiad o’r tebygolrwydd y bydd y targedau y cyfeirir atynt yn adran 1(1)(a) i‍ (d) yn cael eu cyflawni drwy gyfeirio at y meini prawf a bennir gan y strategaeth;

(f) gwybodaeth am y newid, yn ystod y cyfnod ers yr asesiad blaenorol, yn nifer a chanran y siaradwyr Cymraeg yn ardal pob awdurdod lleol.

(2) Os yw Gweinidogion Cymru yn dod i’r casgliad nad yw targed yn debygol o gael ei gyflawni, rhaid i Weinidogion Cymru osod gerbron Senedd Cymru, a chyhoeddi, datganiad.

(3) Rhaid gosod a chyhoeddi’r datganiad cyn diwedd y cyfnod o 6 mis sy’n dechrau â’r dyddiad y gosodir yr adroddiad sy’n cynnwys y dadansoddiad y cyfeirir ato yn is-adran (1) gerbron Senedd Cymru (o dan adran 78(8) o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006).

(4) Rhaid i’r datganiad—

(a) esbonio pam nad yw’r targed yn debygol o gael ei gyflawni, a

(b) nodi’r camau pellach y mae Gweinidogion Cymru wedi eu cymryd, neu’r camau y maent yn bwriadu eu cymryd, i gyflawni’r targed.

3 Cyfrifo nifer y siaradwyr Cymraeg

(1) At ddibenion adrannau 1 a 2, mae nifer y siaradwyr Cymraeg i’w gyfrifo ar sail data a bennir gan Weinidogion Cymru drwy reoliadau, ond wrth gyfrifo nifer y siaradwyr rhaid ystyried unrhyw ddata perthnasol sy’n deillio o gyfrifiad a gynhelir yn unol â Deddf Cyfrifiad 1920 (p. 41).

(2) At ddibenion adrannau 1 a 2, mae pa un a yw person yn siaradwr Cymraeg i’w benderfynu—

(a) o ran personau sy’n‍ 17 oed a throsodd, ar sail hunanasesiad;

(b) o ran plant sydd o dan‍ 17 oed, ar sail hunanasesiad neu asesiad rhiant neu ofalwr y plentyn.

(3) O ran plant sydd o dan 17 oed, caiff Gweinidogion Cymru drwy reoliadau—

(a) pennu dull o benderfynu pa un a yw person yn siaradwr Cymraeg at ddibenion adrannau 1 a 2, a

(b) pennu a yw’r dull hwnnw i’w ddefnyddio yn ogystal â’r asesiadau y cyfeirir atynt yn is-adran (2)(b) neu yn lle’r asesiadau hynny.

(4) Rhaid i Weinidogion Cymru lunio a chyhoeddi canllawiau ar asesiadau o dan is-adran (2)(a) a (b).

(5) Wrth lunio canllawiau o dan is-adran (4), rhaid i Weinidogion Cymru roi sylw i’r Cod a lunnir o dan adran 6.

(6) Rhaid i Weinidogion Cymru gymryd pob cam rhesymol i sicrhau y rhoddir ystyriaeth i’r canllawiau a gyhoeddir o dan is-adran (4)—

(a) wrth i’r data y cyfeirir atynt yn is-adran (1) gael eu casglu, a

(b) wrth i’r asesiadau y cyfeirir atynt yn is-adran (2)(a) a (b) gael eu cyflawni.

4 Adolygu safonau’r Gymraeg

(1) Rhaid i Weinidogion Cymru adolygu’r safonau a bennir o dan adran 26 o Fesur y Gymraeg (Cymru) 2011 (mccc 1) gyda golwg ar benderfynu a oes angen diwygio—

(a) un neu ragor o’r safonau sy’n ymwneud â gwella neu asesu sgiliau’r gweithlu o ran y Gymraeg er mwyn—

(i) hwyluso cyflawni targed a bennir o dan y Rhan hon, neu

(ii) adlewyrchu’r Cod ar ddisgrifio gallu yn y Gymraeg a lunnir gan Weinidogion Cymru o dan adran 6;

(b) un neu ragor o safonau hybu’r Gymraeg er mwyn hwyluso cyflawni targed a bennir o dan y Rhan hon.

(2) Rhaid i Weinidogion Cymru—

(a) ymgynghori â Chomisiynydd y Gymraeg yn rhan o’r adolygiad yn is-adran (1);

(b) cwblhau’r adolygiad o fewn y cyfnod o 12 mis sy’n dechrau â’r diwrnod ar ôl cyhoeddi’r Cod o dan adran 7 am y tro cyntaf.