RHAN 1

GWEINYDDU A CHOFRESTRU ETHOLIADOL
PENNOD 1

CYDLYNU GWAITH GWEINYDDU ETHOLIADOL

Bwrdd Rheoli Etholiadol Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru
1
1
Mae Deddf Comisiwn Democratiaeth a Ffiniau Cymru etc. 2013 (dccc 4) (“Deddf 2013”) wedi ei diwygio fel a ganlyn.
2
Ar ôl Rhan 2 mewnosoder—
RHAN 2A

CYDLYNU GWAITH GWEINYDDU ETHOLIADOL

Swyddogaethau cyffredinol

Swyddogaethau gweinyddu etholiadol
20A
1
Swyddogaeth gyffredinol y Comisiwn yw cydlynu’r gwaith o weinyddu etholiadau a refferenda Cymreig.
2
Mae’r swyddogaeth gyffredinol yn is-adran (1) yn cynnwys—
a
cynorthwyo swyddogion canlyniadau, awdurdodau lleol a phersonau eraill wrth iddynt gyflawni eu swyddogaethau mewn perthynas ag etholiadau a refferenda Cymreig;
b
hybu arferion gorau o ran gweinyddu etholiadau a refferenda Cymreig drwy ddarparu gwybodaeth, cyngor neu hyfforddiant (neu fel arall).
3
Caiff y Comisiwn ddarparu gwybodaeth, cyngor neu gymorth arall i Weinidogion Cymru ynghylch gweinyddu etholiadau a refferenda Cymreig.
4
Yn y Rhan hon ystyr “etholiadau a refferenda Cymreig” yw—
a
etholiadau Senedd Cymru;
b
etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru;
c
refferenda datganoledig.

Cyfarwyddiadau

Cyfarwyddiadau i swyddogion canlyniadau
20B
1
Caiff y Comisiwn roi cyfarwyddiadau ysgrifenedig i swyddogion canlyniadau ynghylch arfer swyddogaethau’r swyddogion mewn perthynas—
a
ag etholiadau Senedd Cymru yn gyffredinol,
b
ag etholiad penodol i Senedd Cymru,
c
ag etholiadau llywodraeth leol yng Nghymru yn gyffredinol,
d
ag etholiad llywodraeth leol penodol yng Nghymru,
e
â refferenda datganoledig yn gyffredinol, neu
f
â refferendwm datganoledig penodol.
2
Caiff cyfarwyddyd o dan is-adran (1) ei gwneud yn ofynnol i swyddog canlyniadau ddarparu gwybodaeth i’r Comisiwn.
3
Caiff cyfarwyddyd o dan is-adran (1) ei gwneud yn ofynnol i swyddog canlyniadau—
a
arfer unrhyw ddisgresiwn sydd gan y swyddog wrth gyflawni swyddogaethau’r swyddog, neu
b
arfer y disgresiwn mewn ffordd benodol.
4
Rhaid i swyddog canlyniadau y rhoddir cyfarwyddyd iddo o dan is-adran (1) gydymffurfio â’r cyfarwyddyd i’r graddau y mae’n cyfarwyddo’r swyddog—
a
i arfer unrhyw ddisgresiwn a fyddai gan y swyddog fel arall wrth gyflawni swyddogaethau’r swyddog (neu i’w arfer mewn ffordd benodol), neu
b
i ddarparu gwybodaeth i’r Comisiwn.
5
Nid yw’n ofynnol i swyddog canlyniadau gydymffurfio â chyfarwyddyd o dan is-adran (1)—
a
os byddai cydymffurfio â’r cyfarwyddyd yn anghyson ag un o ddyletswyddau’r swyddog o dan unrhyw ddeddfiad,
b
i’r graddau y mae arfer swyddogaethau’r swyddog yn ddarostyngedig i’r cyfarwyddyd yn ymwneud ag etholiad a gedwir yn ôl mewn pôl sydd wedi ei gyfuno ag etholiad neu refferendwm Cymreig, neu
c
i’r graddau y mae arfer swyddogaethau’r swyddog yn ddarostyngedig i’r cyfarwyddyd yn ymwneud â’r cyfuniad—
i
o bôl mewn etholiad a gedwir yn ôl â’r pôl mewn etholiad neu refferendwm Cymreig;
ii
o bôl mewn etholiad Senedd Cymru â’r pôl mewn etholiad cyffredin llywodraeth leol yng Nghymru.
6
Rhaid i’r Comisiwn gyhoeddi pob cyfarwyddyd y mae’n ei roi o dan is-adran (1).

Cyfarwyddiadau i swyddogion cofrestru etholiadol
20C
1
Caiff y Comisiwn roi cyfarwyddiadau ysgrifenedig i swyddogion cofrestru etholiadol ynghylch arfer swyddogaethau’r swyddogion mewn perthynas—
a
ag etholiad penodol i Senedd Cymru,
b
ag etholiad llywodraeth leol penodol yng Nghymru, neu
c
â refferendwm datganoledig penodol.
2
Caiff cyfarwyddyd o dan is-adran (1) ei gwneud yn ofynnol i swyddog cofrestru etholiadol—
a
arfer unrhyw ddisgresiwn sydd gan y swyddog wrth gyflawni swyddogaethau’r swyddog, neu
b
arfer y disgresiwn mewn ffordd benodol.
3
Caiff cyfarwyddyd o dan is-adran (1) ei gwneud yn ofynnol i swyddog cofrestru etholiadol ddarparu gwybodaeth i’r Comisiwn.
4
Rhaid i swyddog cofrestru etholiadol y rhoddir cyfarwyddyd iddo o dan is-adran (1) gydymffurfio â’r cyfarwyddyd i’r graddau y mae’n cyfarwyddo’r swyddog—
a
i arfer unrhyw ddisgresiwn a fyddai gan y swyddog fel arall wrth gyflawni swyddogaethau’r swyddog (neu i’w arfer mewn ffordd benodol), neu
b
i ddarparu gwybodaeth i’r Comisiwn.
5
Nid yw’n ofynnol i swyddog cofrestru etholiadol gydymffurfio â chyfarwyddyd o dan is-adran (1)—
a
os yw’n anghyson—
i
ag un o ddyletswyddau’r swyddog o dan unrhyw ddeddfiad, neu
ii
â chyfarwyddyd a roddir o dan adran 52 o Ddeddf 1983;
b
i’r graddau y mae arfer swyddogaethau’r swyddog yn ymwneud â phôl mewn etholiad a gedwir yn ôl sydd wedi ei gyfuno â phôl mewn etholiad neu refferendwm Cymreig.
6
Rhaid i’r Comisiwn gyhoeddi pob cyfarwyddyd y mae’n ei roi o dan is-adran (1).

Ymgynghori â’r Comisiwn Etholiadol
20D
1
Cyn rhoi cyfarwyddyd o dan adran 20B neu 20C, rhaid i’r Comisiwn ymgynghori â’r Comisiwn Etholiadol.
2
Rhaid i’r Comisiwn Etholiadol roi ymateb ysgrifenedig i’r Comisiwn ar y materion yr ymgynghorwyd ag ef yn eu cylch.

Y Bwrdd

Y Bwrdd Rheoli Etholiadol
20E
1
Rhaid i’r Comisiwn sefydlu bwrdd o’r enw y Bwrdd Rheoli Etholiadol (“y Bwrdd”).
2
Mae swyddogaethau’r Comisiwn o dan y darpariaethau a bennir yn is-adran (3) wedi eu dirprwyo i’r Bwrdd ac ni chaniateir iddynt gael eu harfer ond gan y Bwrdd.
3
Y darpariaethau yw—
a
adrannau 20A i 20D;
b
pennod 3 o Ran 1 o Ddeddf Etholiadau a Chyrff Etholiadol (Cymru) 2024 (peilota a diwygio etholiadau Cymreig);
c
darpariaeth a bennir mewn rheoliadau a wneir gan Weinidogion Cymru.
4
Caniateir i’r pwerau yn adran 12 gael eu harfer gan y Bwrdd neu’r Comisiwn mewn perthynas â’r swyddogaethau sydd wedi eu dirprwyo gan is-adran (2).
5
Nid yw is-adran (2) yn effeithio ar gyfrifoldeb y Comisiwn dros arfer y swyddogaethau dirprwyedig.

Aelodaeth o’r Bwrdd
20F
1
Mae’r Bwrdd i gynnwys—
a
aelod o’r Comisiwn sy’n gyn-swyddog etholiadau i gadeirio’r Bwrdd,
b
un aelod arall o’r Comisiwn, ac
c
aelodau sy’n swyddogion etholiadau neu’n gyn-swyddogion etholiadau (ac mae un ohonynt i fod yn ddirprwy gadeirydd y Bwrdd).
2
Mae aelodau’r Bwrdd i’w penodi gan y Comisiwn.
3
Rhaid i’r Comisiwn benodi o leiaf bedwar aelod i’r Bwrdd o’r math a ddisgrifir yn is-adran (1)(c).
4
Mae’r cadeirydd i’w ddewis gan y Comisiwn ac mae’r dirprwy gadeirydd i’w ddewis gan y Bwrdd.
5
Mae aelodau o’r Bwrdd sydd hefyd yn aelodau o’r Comisiwn i’w penodi ar delerau ac amodau a benderfynir gan Weinidogion Cymru.
6
Mae aelodau eraill y Bwrdd i’w penodi ar delerau ac amodau a benderfynir gan y Comisiwn ar ôl ymgynghori â Gweinidogion Cymru.
7
Mae’r telerau a’r amodau y caniateir iddynt gael eu penderfynu o dan is-adrannau (5) a (6) yn cynnwys amodau o ran tâl, lwfansau a threuliau.
8
Rhaid i berson a benodir o dan is-adran (1)(c) beidio â bod—
a
yn aelod o‍ un o ddeddfwrfeydd y DU;‍
b
yn aelod o staff‍ y Senedd (o fewn yr ystyr a roddir i “member of the staff of the Senedd” gan Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 (p. 32));
c
yn berson‍ a gymerir ymlaen gan aelod o un o ddeddfwrfeydd y DU, o dan gontract gwasanaeth neu gontract am wasanaethau, mewn cysylltiad â chyflawni swyddogaethau’r aelod;
d
yn aelod o awdurdod lleol;
e
yn aelod o awdurdod Parc Cenedlaethol ar gyfer Parc Cenedlaethol yng Nghymru;
f
yn gomisiynydd heddlu a throsedd ar gyfer ardal heddlu yng Nghymru;
g
yn Gomisiynydd neu’n Gomisiynydd Cynorthwyol;
h
yn aelod o staff y Comisiwn;
i
yn berson a gyflogir yng ngwasanaeth sifil y wladwriaeth.
9
Yn yr adran hon ystyr “swyddog etholiadau” yw—
a
swyddog canlyniadau, neu
b
swyddog cofrestru etholiadol.

Deiliadaeth
20G
Mae aelodau’r Bwrdd yn dal swydd ac yn gadael swydd yn unol â thelerau ac amodau eu penodiad.

Trafodion y Bwrdd
20H
1
Rhaid bod gan aelodau’r Bwrdd bleidleisiau sy’n gyfwerth â’i gilydd at ddiben penderfyniadau’r Bwrdd, ond mae gan y cadeirydd (neu’r dirprwy gadeirydd os yw’r cadeirydd yn absennol) bleidlais fwrw os bydd y bleidlais yn gyfartal.
2
Caiff y Bwrdd fel arall reoleiddio ei weithdrefn ei hun (gan gynnwys cworwm).
3
Nid yw unrhyw ddiffyg ym mhenodiad aelod yn effeithio ar ddilysrwydd unrhyw beth a wneir gan y Bwrdd wrth arfer swyddogaethau’r Comisiwn.
4
Caiff y cadeirydd neu’r dirprwy gadeirydd (gyda chytundeb aelodau eraill y Bwrdd) wahodd person i fod yn bresennol mewn cyfarfod o’r Bwrdd at ddiben darparu cyngor neu gynorthwyo’r Bwrdd fel arall.

Cyffredinol

Dehongli’r Rhan hon
20I
Yn y Rhan hon—
- ystyr “Deddf 1983” (“the 1983 Act”) yw Deddf Cynrychiolaeth y Bobl 1983 (p. 2);
- ystyr “etholiad a gedwir yn ôl” (“reserved election”) yw—
  1. etholiad ar gyfer aelodaeth o Dŷ’r Cyffredin;
  2. etholiad ar gyfer swydd comisiynydd heddlu a throsedd;
- ystyr “etholiadau llywodraeth leol” (“local government elections”) yw ethol—
  1. cynghorwyr i ward etholiadol sir neu fwrdeistref sirol,
  2. cynghorwyr i ward gymunedol neu, yn achos cymuned lle nad oes wardiau, i’r gymuned, neu
  3. maer etholedig neu aelod gweithredol etholedig o dan reoliadau a wneir yn rhinwedd adran 44 o Ddeddf Llywodraeth Leol 2000 (p. 22);
- ystyr “refferenda datganoledig” (“devolved referendums”) yw refferenda a gynhelir o dan—
  1. adran 27 o Ddeddf Llywodraeth Leol 2000 (p. 22) neu yn rhinwedd rheoliadau neu orchymyn a wneir o dan Ran 2 o’r Ddeddf honno;
  2. adran 40 o Fesur 2011;
  3. unrhyw ddeddfiad arall (pryd bynnag y caiff ei basio neu ei wneud) a fyddai o fewn cymhwysedd deddfwriaethol Senedd Cymru pe bai mewn darpariaeth mewn Deddf gan Senedd Cymru (pa un a fyddai’n ofynnol cael cydsyniad un o Weinidogion y Goron ar gyfer y ddarpariaeth ai peidio);
- ystyr “swyddog canlyniadau” (“returning officer”) yw—
  1. swyddog canlyniadau (sut bynnag y’i disgrifir)—
    1. a benodir o dan adran 35(1A) o Ddeddf 1983,
    2. a ddynodir yn unol â gorchymyn a wneir o dan adran 13 o Ddeddf Llywodraeth Cymru 2006 (p. 32) (“Deddf 2006”), neu
    3. a benodir o dan reoliadau a wneir yn rhinwedd adran 44 neu 45 o Ddeddf Llywodraeth Leol 2000 (p. 22);
  2. unrhyw berson a gaiff arfer swyddogaethau swyddog canlyniadau sy’n dod o fewn paragraff (a);
- ystyr “swyddog cofrestru etholiadol” (“electoral registration officer) yw swyddog a benodir o dan adran 8(2A) o Ddeddf 1983 neu unrhyw berson a gaiff arfer swyddogaethau’r swyddog.
A. 1 ddim mewn grym ar y Cydsyniad Brenhinol, gweler a. 72(4)
A. 1 mewn grym ar 1.1.2025 gan O.S. 2024/1337, ergl. 2(a)